Hieronim Dekutowski

Cichociemny z Lubelszczyzny (ur. 24.09.1918 r. w Dzikowie [obecnie Tarnobrzeg], zm. 7.03.1949 r. w Warszawie)

Hieronim Dekutowski wstąpił do Wojska Polskiego pod koniec 1939 roku, jako ochotnik. Od tej chwili, aż do końca niespełna 31-letniego życia przyszło mu nieustannie prowadzić walkę z wrogami naszej ojczyzny. Jego niezłomną postawę ukształtowało środowisko, w którym dorastał. Przyszedł na świat we wsi pod Tarnobrzegiem, jako najmłodsze dziecko z dziewięciorga rodzeństwa. W jego rodzinie żywa była tradycja Legionów Polskich. W wieku szesnastu lat rozpoczął przygodę z harcerstwem, w którym nauczył się nieocenionej w późniejszych latach sztuki orientowania się w terenie. W tym samym okresie wstąpił do szkolnego hufca Przysposobienia Wojskowego. Nie bez znaczenia był również fakt, iż od młodości był gorliwym katolikiem. Na kilka miesięcy przed rozpoczęciem II wojny światowej zdążył zdać maturę.

W obliczu agresji niemieckiej, a następnie sowieckiej przedostał się na Węgry, gdzie po internowaniu musiał uciekać z obozu. Tak jak wielu Polaków przedarł się do sojuszniczej Francji by u jej boku prowadzić walkę o wyzwolenie ojczyzny. W ten sposób pod koniec 1939 roku wstąpił w szeregi świeżo sformowanej 2 Dywizji Strzelców Pieszych. Po ukończeniu szkoły podoficerskiej i klęsce Francji w wojnie z III Rzeszą trafił do formowanej w Wielkiej Brytanii I Brygady Strzelców. Moment ten stał się zwrotnym dla jego późniejszych losów. Podjął wówczas decyzję o rozpoczęciu kursu dla cichociemnych. Była to najszybsza droga prowadząca do Polski, jednak zdołało z niej skorzystać zaledwie 316, gruntownie przeszkolonych żołnierzy, będących elitą Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Wśród nich, po ukończeniu szkolenia z zakresu dywersji, konspiracji i bytowania, znalazł się Hieronim Dekutowski, który przyjął pseudonim „Zapora”. Służbę w okupowanym kraju rozpoczął skokiem w nocy z 16 na 17 września 1943 roku, jednocześnie zostając awansowanym do stopnia podporucznika. Po okresie aklimatyzacji, który przechodzili wszyscy skoczkowie przeszkoleni na Wyspach Brytyjskich, został skierowany do Kierownictwa Dywersji Komendy Głównej Okręgu Lublin Armii Krajowej. 8 stycznia 1944 roku objął, po aresztowanym przez Niemców cichociemnym ppor. Stanisławie Jagielskim „Siapku”, dowództwo Oddziału Dyspozycyjnego Kedywu i Komendy Kedywu Inspektoratu Rejonowego Lublin-Puławy Armii Krajowej. Jego nowi podwładni, którzy niebawem mieli nabrać pełni zaufania do zdolności dowódczych swojego przełożonego, początkowo jak wspominali byli zdumieni niewielkim wzrostem „Zapory”. Jednak fakt ten bardzo szybko stał się zupełnie nieważny. Bowiem, jak opisywał swojego dowódcę Marian Pawełczak „Morwa”:

Komendant Zapora” […] był człowiekiem silnym i niezwykle wytrwałym. [...] był wspaniałym strzelcem. Kilkakrotnie pokazał nam , jak się strzela z pistoletu, przedziurawiając pnie młodych, dzikich drzewek leśnych o średnicy 3 – 4 cm z podrzutu, bez celowania – w czasie jazdy wozem lub sankami, rozpędzonymi przez galopujące konie. Znał również zasady walki wręcz.

Nade wszystko był dobrym i troskliwym dowódcą dbającym o swoich ludzi. W celu lepszego dostosowania swojego oddziału do terenu, w którym operował, podzielił go na patrole. Prawą ręką i zastępcą „Zapory” został ppor. Stanisław Wnuk „Opal”. Swoją największą bitwę z Niemcami żołnierze Dekutowskiego stoczyli 24 maja 1944 roku w lesie pod wsią Krężnica Okrągła. Zatrzymali tam kolumnę kilkunastu wrogich ciężarówek, a następnie po zaciętej walce, dzięki dobremu dowodzeniu i skutecznemu prowadzeniu ognia zadali okupantowi znaczne straty zmuszając go do ucieczki. Łącznie, do czasu wkroczenia na Lubelszczyznę Armii Czerwonej, „Zaporczycy” przeprowadzili w ciągu pół roku ponad 80 akcji zbrojnych skierowanych przeciw okupantowi i kolaborantom.

Po przejściu niemiecko-sowieckiego frontu, zgodnie z poleceniem Komendanta Lubelskiego Okręgu Armii Krajowej Hieronim Dekutowski rozwiązał swój oddział. Jednocześnie, nie mając złudzeń odnośnie „wyzwolicieli” ze wschodu, postanowił się ukryć. Wraz ze swoimi żołnierzami podjął jeszcze wysiłek marszu na odsiecz powstańczej Warszawie, jednak okazało się, że Sowieci nie tylko sami nie planowali pomóc walczącej Stolicy, ale również nie przepuszczali przebijających się do niej oddziałów Armii Krajowej. Po tym epizodzie, aż do końca roku nie prowadził działalności bojowej, pozostając w konspiracji.

Sowieckie i komunistyczne represje wobec ludzi antyniemieckiego podziemia, polowania na akowców i masowe wywożenie ich do łagrów zmusiły partyzantów, zmęczonych pięcioletnią wojną, do podjęcia kolejnej akcji samoobrony wobec nowego zniewolenia. Wśród swoich dawnych żołnierzy ponownie znalazł się komendant „Zapora”, który 29 stycznia 1945 roku działając w porozumieniu z przełożonymi wydał rozkaz powołujący 8 pp Legionów. Zaledwie 8 dni później „Zaporczycy” stoczyli swoją pierwszą potyczką z siłami NKWD i Urzędu Bezpieczeństwa. Początkowo niewielki liczebnie, oddział Dekutowskiego nieustannie rozrastał się dzięki napływowi byłych akowców i dezerterów z  komunistycznego Ludowego Wojska Polskiego. Pod jego rozkazy zaczęły również przechodzić całe oddziały. Późną wiosną 1945 roku „Zapora” miał pod swoją komendą ponad 200 żołnierzy, których zgrupowanie zostało podzielone na kompanie oraz plutony. Zorganizowani w ten sposób „Zaporczycy” do lata przeprowadzili blisko 90 akcji, rozbijając posterunki Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa, likwidując szczególnie groźnych funkcjonariuszy oraz zwalczając przestępczość. Przykładowo w sobotę 19 maja podczas powrotu zdobycznymi ciężarówkami z wyprawy za San, oddział komendanta „Zapory” wjechał na rynek w Kazimierzu Dolnym. „Zaporczycy” wysadzili zabarykadowane drzwi tamtejszego posterunku Milicji Obywatelskiej, a następnie wyprowadzili rozbrojoną załogę niszcząc jej karabiny. Po pouczeniu milicjanci zostali puszczeni wolno natomiast funkcjonariusz Urzędu Bezpieczeństwa zginął podczas ucieczki. Skuteczność kolejnych operacji i osobista odwaga bezpośrednio biorącego w nich udział „Zapory” sprawiły, że w czerwcu Komenda Inspektoratu Lublin Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj podjęła decyzję o awansowaniu go do stopnia kapitana oraz podporządkowaniu jego rozkazom wszystkich oddziałów partyzanckich na Lubelszczyźnie. Funkcję zastępcy dowódcy pełnił kpt. Aleksander Głowacki „Wisła”, a szefa sztabu kpt. Stanisław Wnuk „Opal”. Ten ostatni niebawem postanowił skorzystać z ogłoszonej przez komunistów 22 lipca 1945 roku amnestii. Ponieważ akcję ujawniania poparli też przełożeni z Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj, bardzo wielu marzących o normalnym życiu partyzantów zdecydowało się ujawnić. Sam „Zapora” nie oceniając decyzji swoich podkomendnych postanowił pozostać w konspiracji. Następnie w październiku podjął nieudaną próbę przedarcia się przez Czechosłowację do alianckiej strefy w Niemczech.

W grudniu jeszcze raz podjął wysiłek stworzenia oddziału. Tym razem działał w porozumieniu z Inspektoratem Lublin Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”. Jego szeregi znów zaczęły się wypełniać ludźmi, dla których komunistyczny reżim przewidywał wieloletnie więzienie lub kary śmierci. Pod dowództwem „Zapory” szukali schronienia też ludzie, którzy pomimo ujawnienia się w ramach amnestii czuli się coraz bardziej zagrożeni przez aparat bezpieczeństwa. Nowe zgrupowanie podzielone na pozostające w ciągłym ruchu plutony nie tylko pozostawało nieuchwytne, ale w okresie od lutego 1946 roku do początku roku następnego nieustannie zadawało celne ciosy komunistycznej władzy. Jego żołnierze byli umundurowani, dobrze uzbrojeni, zdyscyplinowani i skuteczni. W lipcu 1946 roku zaledwie dwie grupy „Zaporczyków” w sile kilkudziesięciu osób zdołały wyrwać się pod Radzicem Starym kilkusetosobowej obławie. Miesiąc później na terenie Rzeszowszczyzny, w Ostrowach Tuszowskich nie tylko pokonali wojska Armii Czerwonej, ale w trakcie walki zdobyli na wrogu transporter opancerzony. Pobyt za Sanem zaowocował podporządkowaniem się Dekutowskiemu miejscowych oddziałów, a on sam po powrocie na Lubelszczyznę został awansowany do stopnia majora.

Inspektor Inspektoratu Lublin Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” Władysław Siła-Nowicki „Stefan” oceniając ówczesną działalność tego wybitnego dowódcy pisał: cechowała go odwaga, szybkość decyzji, a jednocześnie ostrożność i ogromne poczucie odpowiedzialności za ludzi. [...] Utrzymywał żelazną dyscyplinę w podległych mu oddziałach. Dowodząc ponownie dwoma setkami  partyzantów „Zapora”, pomimo ciągłych obław i pościgów wielokrotnie liczniejszych wojsk sowieckich oraz oddziałów NKWD, Urzędu Bezpieczeństwa, Milicji Obywatelskiej i Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, nigdy nie doznał przegranej. Sytuacja jednak stawała się coraz bardziej beznadziejna. 19 stycznia 1947 roku komuniści sfałszowali wybory, a 22 lutego ponownie ogłosili amnestię mamiąc wycieńczonych ludzi podziemia możliwością rozpoczęcia życia „od nowa”.

W tamtych dniach, jak wspominała ukochana Dekutowskiego, Teresa Partyka-Gaj „Kotwica”, „Zapora” mówił, że w tej chwili najważniejsza jest walka i zapytał mnie, czy zechciałabym na niego zaczekać. Powiedziałam, że oczywiście. Rezygnacja z szansy na bycie z najbliższą osobą, jak później zeznał była podyktowana troską o jego żołnierzy: ta propozycja nie odpowiadała mi, ponieważ byłem związany ze swoimi ludźmi trudem i walką, byłem przecież ich dowódcą, więc nie chciałem umyć rąk i zostawić tych ludzi jak grupy bandyckiej w terenie, bez dowództwa […] i uważałem ujawnienie się bez ludzi za nielojalne. Jego ukochana wspominała również rozmowę „Zapory” z jej matką, której treść obrazowała prywatną tragedię tego dzielnego człowieka: powiedział [...], że się boi, że będę go prosiła, żeby się ujawnił, a on absolutnie nie chciał tego zrobić. […] martwił się o swoich żołnierzy i powiedział mamie, że byłby bardzo szczęśliwy, gdyby on i jego żołnierze mogli się ujawnić, na progu domu zostawić broń i nigdy więcej nie wziąć jej do ręki. Powiedział, że jeśli się ujawni, to zginie. Zwierzył się jej także, […] iż marzy o tym, żeby wziąć ze mną potajemnie ślub w kościele. On wiedział, że nie może mnie narażać.

Ostatecznie po ośmiu latach praktycznie nieustannej walki, wierząc, że realizuje wytyczne przełożonych, podjął przygotowania do wyjazdu za granicę. Niestety najprawdopodobniej była to prowokacja Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. 12 września 1947 roku mjr Dekutowski wydał swój ostatni rozkaz, a w liście do kpt. Zdzisława Brońskiego „Uskoka”, którego wyznaczył na dowódcę grup działających na północ od Lublina napisał: opiekuj się moimi ludźmi.

Kilka dni później dzięki informacjom dostarczonym przez tajnych współpracowników bezpieki, w tym niestety samego Stanisława Wnuka „Opala”, „Zapora” został aresztowany w Nysie wraz ze swoim adiutantem Jerzym Miatkowskim „Zawadą”. W ręce ubeków wpadli również mający mu towarzyszyć w wyjeździe Władysław Siła-Nowicki „Stefan”, Arkadiusz Wasilewski „Biały”, Edmund Tudruj „Mundek”, Stanisław Łukasik „Ryś”, Roman Groński „Żbik” i Tadeusz Pelak „Junak”. Aresztowani zostali poddani intensywnym przesłuchaniom w Powiatowym Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w Będzinie, a następnie w więzieniu przy ulicy Rakowieckiej w Warszawie.

Jak wspominała narzeczona Dekutowskiego: chciałam wtedy przyjechać do niego […] Nawet rodzonej siostry nie chcieli na początku dopuścić do „Zapory”. Wiem z relacji, że kiedy przyszedł na widzenie, miał tak zmienioną twarz, że w pierwszej chwili nie mogła go poznać, tak był torturowany. Dla jeszcze większego upokorzenia w trakcie procesu, w wyniku którego wszyscy z wyjątkiem Władysława Siła-Nowickiego zostali skazani na śmierć, „Zaporczycy” musieli być przebrani w niemieckie mundury.

Pomimo tego jak zapisał w swoim pamiętniku kpt. „Uskok”: Z jak najwyższym uznaniem należy ocenić postawę aresztowanych. Był to bodajże jedyny z poważniejszych procesów, w którym nie udało się komunistom opluwać sądzonych przez samooskarżenie. Z tego powodu nie robili nawet rozgłosu z rozprawy. Niewątpliwie naszym bohaterom przez rok nie oszczędzono prób zmierzających do zrobienia szmaty z człowieka, a jednak pozostali ludźmi.

Sam dowódca „Zaporczyków”, doskonały żołnierz i prawy człowiek wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie został skazany na siedmiokrotną karę śmierci. Zachowując do końca niezłomną postawę podjął jeszcze nieudaną próbę ucieczki. Wyrok wykonano wieczorem 7 marca 1949 roku. Major Hieronim Dekutowski oraz sześciu jego żołnierzy, ponownie przebranych w niemieckie mundury, zostało zamordowanych w mokotowskim więzieniu. Miejsce ich pochówku pozostawało tajemnicą przez 63 lata. Dopiero podczas prac ekshumacyjnych prowadzonych w 2012 roku przez Instytut Pamięci Narodowej na terenie kwatery „Ł” Cmentarza Wojskowego na warszawskich Powązkach natrafiono na dół, w który wrzucono „Zaporę” i jego ludzi. Ich długa, żołnierska droga zakończyła się 27 września 2015 roku, kiedy wreszcie spoczęli pochowani z należnymi honorami w Panteonie – Mauzoleum Wyklętych – Niezłomnych na wojskowych Powązkach.     

Michał Komuda

 

zobacz też: Józef BadeckiEugeniusz Chimczak; Władysław Garnowski; Jerzy KaskiewiczJerzy KędzioraPiotr Śmietański

 

 

Bibliografia:

  1. Kurek E., Zaporczycy, Lublin 1995;
  2. Zaporczycy. Realcje, oprac. E. Kurek, t. I, Lublin 1997; t. II, 1998; t. III, 1998; t. IV, 1999; t. V, 1999;
  3. Zwolak P., My z oddziałów Zapory…, Lublin 1999;
  4. Pawełczak M., Wspomnienia “Morwy”, Lublin 1997;
  5. “Zaporowcy” przed sądem UB, oprac. H. Pająk, Lublin 1997;
  6. Broński Z. “Uskok”, Pamiętnik, red. S. Poleszak, Warszawa 2004;
  7. Akcje oddziałów “Zapory” w tajnych raportach UB-MO, oprac. H. Pająk, Lublin 1996.

 

POWIĄZANE POZYCJE

Hieronim Dekutowski
Projekt i realizacja: Laboratorium Artystyczne | Oprogramowanie: Black Wolf CMS