Białostockie

Ludność (1931). Według danych spisowych z 1931 r. województwo w granicach z 1939 r. zamieszkiwało 1.263,3 tys. osób. W 1931 r. jako język ojczysty deklarowało[3]: polski 66,9% mieszkańców (w miastach 55,4%, na wsi 70,8%), żydowski lub hebrajski 12,1% (w miastach 38,3%, na wsi 3,4%)[4], białoruski 16,3% (w miastach 1,9%, na wsi 21,1%), rosyjski 2,8% (w miastach 3,3%, na wsi 2,6%), litewski 1%, niemiecki 0,4%, ukraiński lub ruski 0,3%[5].

Terytorium i ludność po 1939. Obecne województwo podlaskie posiada mniejszą o 1/5 powierzchnię niż przedwojenne województwo białostockie. Obejmuje ono co prawda nowe tereny na zachodzie (dzisiejsze powiaty Łomża i Kolno), lecz w jego skład nie wchodzą przedwojenne tereny wschodnie województwa – skrawki powiatów augustowskiego, sokólskiego i bielskiego oraz prawie w całości powiaty grodzieński i wołkowyski, które w latach 1939–1941 i 1944–1991 należały do Związku Radzieckiego (w granicach republiki białoruskiej), od 1991 r. w granicach Białorusi. Przynależą one do obwodu grodzieńskiego i pokrywają się mniej więcej z obszarem rejonów brzostowickiego, grodzieńskiego z miastem Grodno, mostowskiego, świsłockiego, wołkowyskiego i zelwieńskiego[6]. Ponadto północny skrawek powiatu grodzieńskiego należał do Związku Radzieckiego w latach 1939–1940 (w granicach republiki białoruskiej) oraz 1940–1941 i 1944–1990 (w granicach republiki litewskiej), od 1990 r. w granicach Litwy. To obecnie rejon druskienicki w okręgu olickim[7].

W 1931 r. 40,1% ludności powiatów grodzieńskiego i wołkowyskiego deklarowała jako ojczysty język polski. Odsetek ludności polskiej na tych terenach zmniejszył się w przybliżeniu dwukrotnie w rezultacie: ludobójstwa, deportacji w głąb ZSRR i mobilizacji do wojska pod okupacją radziecką (1939–1941, 1944–1951), ludobójstwa pod okupacją niemiecką (1941–1944), a następnie w wyniku przesiedlenia przez władze radzieckie na ziemie zachodnie i północne Polski (1944–1959). Według białoruskiego spisu z 2009 r. Polacy stanowili 22% mieszkańców wymienionych rejonów w obwodzie grodzieńskim. Według litewskiego spisu z 2011 r. stanowili zaś 3,5% ludności rejonu druskienickiego.

W obecnym województwie podlaskim z podobnych powodów oraz w wyniku popieranej przez władze komunistyczne emigracji po wojnie nie występuje mniejszość żydowska. W wyniku ewakuacji i masowych ucieczek ludności niemieckiej na Zachód pod koniec wojny oraz deportacji do ZSRR w 1945 r. zanikła także mniejszość niemiecka. Według polskiego spisu z roku 2011 niewiele za to zmniejszyła się populacja mniejszości białoruskiej, stanowiącej 3,2% ludności województwa (wobec 5,5% mieszkańców zachodnich powiatów województwa białostockiego przed wojną, skupionych głównie w powiecie bielskim). Spadek liczby Białorusinów w zachodnich powiatach był skutkiem przesiedleń do ZSRR w latach 1944–1946. Za to na podobnym poziomie pozostał odsetek ludności litewskiej, zamieszkującej głównie przedwojenny powiat suwalski (0,4% ludności obecnego województwa) oraz ludności ukraińskiej/ruskiej, zamieszkującej przede wszystkim przedwojenny powiat bielski (0,2% ludności województwa deklarowało narodowość ukraińską).

Jacek Żurek

 


 

  • [1] Samodzielne powiaty miejskie utworzone dla miast liczących ponad 75 tys. mieszkańców.
  • [2] Liczące ponad 25 tys. mieszkańców miasta stanowiące odrębne jednostki samorządowe w ramach powiatu oraz miasta będące powiatami grodzkimi.
  • [3] Spis powszechny ludności z 1931 r., drugi i ostatni przeprowadzony w dwudziestoleciu międzywojennym, nie uwzględniał deklaracji narodowości, pozostając przy wyznaniu i języku ojczystym obywateli.
  • [4] Językiem ogółu Żydów na wschodzie był jidysz, który ukształtował się w wiekach średnich na podstawie staroniemieckiego, hebrajski zaś, jako język biblijny, miał charakter literacki.
  • [5] W spisie powszechnym z 1931 r. wprowadzono możliwość wyboru między tymi dwoma językami, miała ona jednak charakter deklaracji narodowościowej (w istocie istniał jeden język ruski/ukraiński, lecz do świeżej daty narodowości ukraińskiej przyznawała się tylko część Rusinów)
  • [6] Białoruskie obwody są odpowiednikiem województw, a rejony polskich powiatów.
  • [7] Analogicznie litewskie okręgi odpowiadają województwom, a rejony polskim powiatom.

 

Bibliografia:

  1. P. Eberhardt, Migracje polityczne na ziemiach polskich (1939–1950), Poznań 2010.
  2. Tenże, Polska ludność kresowa. Rodowód, liczebność, rozmieszczenie, Warszawa 1998. Tenże, Przemiany narodowościowe na Białorusi, Warszawa 1994.
  3. Tenże, Przemiany narodowościowe na Litwie, Warszawa 1997.
  4. Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1959. Atlas ziem Polski, red. W. Sienkiewicz, G. Hryciuk, Warszawa 2008
Projekt i realizacja: Laboratorium Artystyczne | Oprogramowanie: Black Wolf CMS